«Ω, ανόητο έθνος! Γιατί ντρέπεστε να αποκαλείτε τον εαυτό σας Βουλγάρους και γιατί δε γράφετε και δε διαβάζετε στη μητρική σας γλώσσα; Δεν ήταν οι Βούλγαροι παντοδύναμοι και δοξασμένοι κάποτε; Δεν εισέπρατταν φόρους από τους δυνατούς Ρωμαίους και τους σοφούς Έλληνες; Από όλα τα σλαβικά έθνη ήταν το πιο γενναίο. Οι ηγεμόνες μας ήταν οι πρώτοι που αποκαλούσαν τους εαυτούς τους βασιλείς, οι πρώτοι που είχαν πατριάρχες, οι πρώτοι που βάπτιζαν τον λαό τους(...) Γιατί ντρέπεστε για τη μεγάλη σας ιστορία και για τη μεγάλη σας γλώσσα και γιατί αφήνεστε στο να μετατρέπεστε σε Έλληνες; Γιατί νομίζετε πως είναι καλύτεροί σας; Λοιπόν, εδώ έχετε δίκιο γιατί είδατε ποτέ σας έναν Έλληνα να αφήνει τη χώρα του και την καταγωγή του όπως κάνετε εσείς»;

Και ακόμα για τη «Σλαβοβουλγαρική ιστορία»:

«Την έγραψα για σας, που αγαπάτε το γένος και την πατρίδα μας τη Βουλγαρία. Να αντιγράφετε την ιστορία αυτή... και να τη διαφυλάσσετε να μην εξαφανιστεί!»

Αυτό γράφει πριν πάνω από δυο αιώνες στη δική του «Σλαβοβουλγαρική ιστορία» ο μοναχός Παΐσιος Χιλανδαρινός – μια από τις πιο σεβαστές φιγούρες στην ιστορία μας, που συνέβαλε στην αφύπνιση της εθνικής συνείδησης των Βουλγάρων την περίοδο της Αναγέννησης. Το έργο του Παϊσίου και σήμερα είναι μια πηγή υπερηφάνειας και θαυμασμού για τους Βουλγάρους πατριώτες. Απόδειξη τούτου είναι η ροή τουριστών που επισκέπτονται όλο το χρόνο το νεότερο μουσείο της πόλης Κοπρίβστιτσα, που παρουσιάζει την πόλη ως εκπαιδευτικό κέντρο της Αναγέννησης. Στεγάζεται στο σπίτι Ντορόσιεφ, ο εσωτερικός χώρος του οποίου είναι στο τυπικό στυλ της πόλης. Λεπτομέρειες για το μουσείο αναφέρει η Σβετλάνα Μούχοβα από τη Διεύθυνση Μουσείων της πόλης:

«Παρουσιάζουμε την ιστορία της εκπαίδευσης την περίοδο της Αναγέννησης στην Κοπρίβστιτσα, ξεκινώντας από τα κρυφά σχολεία  Είναι η μορφή εκπαίδευσης που διατηρείται και μετά την πτώση της Βουλγαρίας υπό τον τουρκικό ζυγό. Στη μεσαιωνική Βουλγαρία έχει φιλοσοφικές σχολές, αλλά μετά την οθωμανική εισβολή οι εξαιρετικά μορφωμένοι λόγιοι εγκαταλείπουν τα εδάφη μας. Το έργο τους σταματά, αλλά διατηρούνται τα εκκλησιαστικά σχολεία, τα οποία στα δύσκολα χρόνια υποστηρίζουν τον βουλγαρικό πολιτισμό και λογοτεχνία. Επομένως, είναι λάθος να υποτιμάμε τα πρώτα κρυφά σχολεία και τη μόρφωση που έδιναν στον πληθυσμό, ενώ στη Κοπρίβστιτσα λειτουργούν ακόμα από τον 16^ο – 18^ο αιώνα. Εδώ υπήρχαν μετόχια της Μονής της Ρίλα και της Μονής Χιλανδαρίου. Αυτό διατήρησε τη βουλγαρική γραφή και την πίστη, και αργότερα δημιούργησε προσωπικότητες όπως ο Παΐσιος που αφύπνισαν την εθνική συνείδηση των Βουλγάρων. Οι Βούλγαροι επαναστάτες, δε θα υπήρχαν χωρίς τους πνευματικούς ηγέτες μας, οι οποίοι για αιώνες διατηρούσαν το βουλγαρικό πνεύμα στον υπόδουλο βουλγαρικό πληθυσμό.»

Στο Μουσείο εκπαίδευσης στην Κοπρίβστιτσα παρουσιάζονται δύο αναπαραστάσεις κρυφού σχολείου σε λίγο πιο κοσμική μορφή του. Στα τέλη του 18^ου – 19^ου οι μοναστικές σχολές σιγά-σιγά βγαίνουν από τα μοναστήρια και πολλοί τοπικοί τεχνίτες και πιο εγγράμματοι έμποροι αρχίζουν να ασχολούνται με τη διδασκαλία. Υπήρχαν υποδηματοποιοί, μπογιατζήδες, οι οποίοι μαζί με το επάγγελμά τους δίδασκαν γράμματα στους μαθητές. «Εμείς στο μουσείο μας παρουσιάζουμε αυτόν τον τύπο σχολείου. Εκεί είναι ο χώρος του υφαντή και δίπλα του το τραπέζι, στο οποίο στοιβάζονται τα εκκλησιαστικά βιβλία.», λέει η Σβετλάνα Μούχοβα και συνεχίζει:

«Το υψηλότερο επίπεδο στην ανάπτυξη της εκπαίδευσης κατά την Αναγέννηση στην Κοπρίβστιτσα είναι το σχολείο με ξεχωριστές τάξεις που άνοιξε το 1846 ο βούλγαρος λόγιος Νάιντεν Γκέροφ. Μετά που επέστρεψαν στους κληρονόμους το σπίτι του, στο οποίο στεγαζόταν το μουσείο, αφιερωμένο στη ζωή και το έργο του μεγάλου βούλγαρου λόγιου και διαφωτιστή, επί πολλά χρόνια πουθενά δεν παρουσιαζόταν το έργο του σε έκθεση. Για αυτό στο Μουσείο Βουλγαρικής Εκπαίδευσης στην πόλη μια ειδική αίθουσα ήταν αφιερωμένη στον Νάιντεν Γκέροφ. Είναι ανάμεσα στους μεγαλύτερους διαφωτιστές της Αναγέννησης και έθεσε την αρχή της βουλγαρικής ποίησης με το ποίημά του «Στογιάν και Ράντα», και αργότερα συνέταξε το πρώτο Λεξικό της Βουλγαρικής Γλώσσας - ένα κολοσσιαίο έργο για την εποχή, στην οποία ζει και εργάζεται. Ένα μέρος του λεξικού εκδίδει εν ζωή, ενώ στη συνέχεια, ο ανιψιός του Τεοντόρ Πάντσεφ εκδίδει τα υπόλοιπα που συλλέχθηκαν από τον Νάιντεν Γκέροφ καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Οι άνθρωποι αυτοί ήταν οι καθηγητές των ιδεολόγων της επανάστασης - Καμπλέσκοφ, Μπενκόφσκι, Καραβέλοφ. Αναφέραμε τους επαναστάτες, αλλά η πόλη Κοπρίβστιτσα είναι η γενέτειρα των ανθρώπων που κυβερνούν την απελευθερωμένη Βουλγαρία - Πέτκο Καραβέλοφ, Ράσκο Ματζάροφ, Ιωακείμ και Γκεόργκι Γκρούεβι. Εκείνοι οι άνθρωποι είχαν υψηλό αίσθημα ευθύνηςκαι αυταπάρνηση προς την πατρίδα, όπως και κάθε βούλγαρος εκείνης της εποχής.»

Μετάφραση: Πένκα Βέλεβα